Western Balkans Environment Programe

„Projekat: Svetionik“  - čišćenje najzagađenijeg vodotoka u Evropi
Kanal Dunav-Tisa-Dunav, odnosno Veliki bački kanal, izgrađen je u XVIII veku, delom zbog transporta i snabdevanja vodom, ali i zbog odvođenja vode sa natopljenog plodnog tla Bačke u Vojvodini.

Kanal je ispunio svoju funkciju i učinio mogućim razvoj poljoprivrede na širokom planu, nakon čega je čitava oblast između Crvenke i Vrbasa industrijalizovana tokom XX veka, a varošice su inznikle duž obe obale kanala.

Kanal je, međutim, postao žrtva sopstvenog uspeha i danas prestavlja "deponiju smrti", kako je meštani zovu, zbog toga što postoje opravdane sumnje o njegovom uticaju na zdravlje ljudi u oblastima oko mesta Crvenke, Kule, Vrbasa i Srbobrana. Kanal je zbog zagađenja neprečišćenim industrijskim i komunalnim otpadnim vodama, beživotni vodotok otrova, industrijskih teških metala, i služi samo za transport zagađenja do Tise i Dunava. Nivo problema najbolje ilustruje činjenica da azot i fosfor iz Bačkog kanala dospeva čak i u Crno more, što ukazuje na prekograničnu dimenziju problema i njegov uticaj na širu oblast dunavskog sliva. 

Bački kanal nije više u stanju da "podnese" količinu otpada koju proizvode fabrike za obradu šećerne repe, farme svinja, klanice, fabrike za proizvodnju jestivog ulja, obradu metala, kao i drugi zagađivači, poput malih industrijskih pogona i netretiran kanalizacioni otpad iz gradova na obalama kanala. Na najgorem potezu u blizini grada Vrbasa, kanal je skoro „zapušen“ od industrijskog mulja, a voda koja teče nad muljem je samo 30 cm dubine. Predviđa se da je zdravlje oko 100.000 ljudi koji žive u okruženju direktno ugroženo, a neki žitelji podnose smrad kanala koji naročito otežava život u njegovoj blizini u letnjem periodu.

Drugim rečima, Bački kanal predstavlja pravi primer hot spot-a (zagađene lokacije životne sredine), što je takođe i razlog zašto stručnjaci pominju njegovu remedijaciju kao potencijalni "svetionik" drugim hot spot-ovima širom sveta. Ova kvalifikacija se zasniva na činjenici da okuplja preko deset partnera sa svih nivoa vlasti – državnih, pokrajinskih i lokalnih; kao i iz različitih sektora: javnog, privatnog, civilnog društva; kao i UNDP, koji podržava ovaj projekat kroz regionalni program remedijacije zagađenih lokacija životne sredine, koji finansira holandska vlada.

Da bi se stvorilo povoljno okruženje za aktivnosti remedijacije bila je potrebna bliska saradnja bar dve opštine (Vrbas i Kula) i vlasti Pokrajine Vojvodina, kao i centralne vlasti. U kontekstu nedavno održanih izbora na svim nivoima koji su rezultirali izborom suprotstavljenih političkih stranaka na raznim nivoima uprave, stvaranje ovakvog povoljnog okruženja predstavljalo je težak zadatak.

Opština Vrbas koja je najdirektnije ugrožena zagađenjem kanala, uspešno je zastupala za šire razumevanje problema, a sledeći poziv za koordinisanu akciju, Ministarstvo za zaštitu životne sredine Srbije i vlasti Pokrajine Vojvodina uspeli su da okupe sve aktere u procesu u okviru Radne grupe za remedijaciju Velikog bačkog kanala. Grupa danas predstavlja platformu za rešavanje pitanja koje preseca političku podelu.

Pre nego što čišćenje može da započne neophodno je zaustaviti dodatno zagađenje da bi se obezbedila održivost čitavog projekta. Prva faza projekta, shodno tome, obuhvata izgradnju novog kolektora za prikupljanje komunalnih i industrijskih otpadnih voda. Fokus srpske komponente regionalnog programa UNDP-a za remedijaciju zagađenih lokacija životne sredine jeste na izgradnji trase od 6 km glavnog kolektora za otpadnu vodu u opštinama Vrbas i Kula.

Pored izgradnje sistema kolektora otpadne vode, 1. faza projekta takođe obuhvata i nove pogone za tretman otpadne vode koje će da ugrade najveći predstavnici industrija – sami zagađivači. U okviru 2. faze biće konstruisan Centralni pogon za obradu otpadne vode, nakon čega će uslediti iskopavanje i obrada mulja iz kanala u 3. fazi.

Doprinos UNDP-a ovom partnerstvu u izgradnji "svetionika", utrće put 2. i 3. fazi projekta, tako što će omogućiti da se komunalne otpadne vode i predtretirane industrijske otpadne vode sakupe u kolektoru i odvedu do centralnog postrojenja za prečišćavanje otpadnih voda, kako bi se sprečilo dodatno zagađenje kanala. Završetak čitavog projekta ukloniće neposrednu opasnost po javno zdravlje, posebno žitelja Vrbasa, čije se kuće nalaze na obalama kanala, u pretvoriti kanal u značajan resurs za budući razvoj, kako kao sistem za navodnjavanje, tako i odvod vode sa bačkih njiva, kao i neprocenjiva plovna trasa kako za trgovinu tako i za turizam.